Sabah yorgun uyaniyor, unutkanlik, yorgunluk, konsantrasyon bozuklugundan yakiniyorsaniz, son zamanlarda daha çabuk sinirleniyorsaniz, kolay kilo veremiyorsaniz, tansiyonunuz kolaylikla düzenlenemiyorsa, altinda yatan neden bir uyku bozuklugu olabilir

Tanimlanmis onlarca uyku bozuklgu olmakla birlikte eriskin dönemde en sik görülenleri süregen uykusuzluk (kronik insomnia), obstrüktif uyku apne sendromu, huzursuz bacak sendromu, uykuda periodik bacak ve kol hareketleri ve narkolepsidir. Çocukluk ve ergenlikte ise bunlarin yanisira uyurgezerlik, uykuda kabus bozuklugu ve uyku terörü gibi rahatsizliklar sik görülür


OBSTRÜKTIF UYKU APNE SENDROMU
Uyku apnesi olan kisilerin uyku sirasinda çok gürültülü horlamalari ve gece boyunca tekrarlayan, en az 10 sn. süreli “nefes alip vermede durmalari” (apne) olur. Bu nefes durmalari uyku boyunca üst hava yolunun (burundan soluk borusunun sonuna kadar olan bölüm) daralmasi ya da tamamen kapanmasina bagli olarak (obstrüktif) havanin akcigerlere geçisinin engellenmesi ile ortaya çikar. Özellikle asiri kilo, yapisal olarak uygun olmayan burun, bogaz, agiz ve çene yapisi solunum yolunu daha da dar hale getirir. Bu nefes durmalari sirasinda kanda oksijen doygunlugu metabolizma için gerekli olan degerlerin altina düsebilir.

Nelere neden olur?
Nefes durmalari kisinin derin uykudan yüzeyel uykuya geçmesine ya da tamamen uyanmasina neden oldugu için uyku kalitesi bozulur. Bu kisiler kendilerini gün içinde yorgun ve uykulu hissederler. Dikkatlerini toplama ve yaptiklari ise karsi konsantre olma yetenekleri azalir. Daha kolay sinirlenirler. Cinsel istek kaybi görülebilir.

Obstrüktif uyku apne sendromu olan kisiler uzun dönemde basta kalp ve beyin
damar hastaliklari (myokard enfarktüsü ve inme gibi), hipertansiyon, kalp yetmezligi, kalp ritm bozukluklari, depresyon gibi rahatsizliklar açisindan atmis risk tasirlar. Uykulu araba kullandiklarinda ise trafik kazasi yapma olasiliklari çok artar.

Nasil tani konulur?
Klinik olarak uzman hekim yakinmalar hakkinda kisi ve yakinlari ile konusup muayenesini yaptiktan sonra, obstrüktif uyku apnesinin tanisinda kesin teshis ve hastaligin siddetinin belirlenmesi amaciyla uyku bozukluklari merkezi ya da laboratuvarinda “polisomnografik tetkik” yapilmasi gerekir. Bu tetkik tüm gece boyunca uyku sirasinda beyin aktiviteleri, solunum, horlama, bacak hareketleri, kalp ritmi, yatis pozisyonu gibi parametrelerin kaydedilmesi esasina dayanir. Bu kaydedilen veriler gündüz bilgisayar ortaminda uzman hekim tarafindan varsa uykuda solunum durmalarinin süresi, sikligi, yatis pozisyonu ile iliskisi, kanda oksijen doygunlugunda düsme olup olmadigi gibi kriterler açisindan degerlendirilerek raporlanir.

Tedavide neler yapilir?
Uyku apnesi tanisi konulduktan sonra siddetine göre tedavi yaklasimi belirlenir. Buna göre hastanin öncelikle Kulak-Burun-Bogaz ve Gögüs Hastaliklari uzmanlari tarafindan degerlendirilmesi gerekir. Apneye yol açabilecek yapisal bir bozukluk varsa öncelikle bunlar cerrahi olarak düzeltilir. Ayni sekilde eslik eden bir akciger hastaliginin tanisi ve tedavisi hem obstrüktif uyku apne sendromunun uzun dönemde seyrini hem de tedavi yaklasimlarini belirleyici olur.

Uyku apnesinde tedavisinde en etkili ve kesin tedavi yöntemi CPAP (sürekli pozitif basinçli hava) dir. Bu tedavi evde kisi uyurken kullanilabilen bir yöntemdir ve basinci ayarlanabilen küçük bir hava kompresörü araciligiyla bir maske yardimi ile burundan hava verilir. Bu hava ile agiz içinde olusan pozitif basinç sayesinde uyku sirasinda hava yolunun gevsemesine ve tikanmasina engel olunur. Bu tedavi ile hem horlama ve solunum durmalari, hem de bunlarin neden oldugu kisa ve uzun dönemli sorunlar ortadan kalkar. Uyku apne siddeti hafif olan kisilerde agiz içi cihazlarla etkili tedavi yaklasimlari saglanabilir.

“HUZURSUZ BACAK SENDROMU” NEDIR?
Toplumda sik olmakla birlikte gerçek sikliginin daha da fazla olduguna inanilir. Hastalarin hekime basvururken bu hastaliktan haberdar olmalari ve hekimlerin de bu rahatsizlgin yayginligin farkinda olmalari büyük önem tasir.

Huzursuz bacak sendromu olan kisiler genellikle yataga girip hareketsiz kaldiklarinda bacaklarinda farkettikleri ancak tam olarak da tarif edemedikleri rahatsiz edici hislerden yakinirlar. Bu hisler kisiler tarafindan “baldirlarim agriyor”, “bacaklarima derinden birseyler batiyor”, “yaniyor”, “uyusuyor”, “bacaklarimla böcekler yürüyor”, “küçük biçaklar saplaniyor” gibi çok farkli sekillerde tarif edilir. Bu hislerin ortak özelligi istirahat halinde ortaya çikip, hareket ile kaybolmalaridir. Bu nedenle bu hisler sadece yatarken degil gün içinde özellikle uzun süre hareketsiz kalindiginda da (televizyon, sinema seyrederken, seyahat sirasinda) ortaya çikar ve kisi bacaklarini hareket ettirme ihtiyaci duyar.

Huzursuz bacak sendromu kalitsal geçisi olan bir durumdur. % 95 oraninda sebebi belirsiz olarak ortaya çikar, % 5 oraninda da demir eksikligi, seker hastaligi, üremi, vitamin B12 eksikligi, kalsiyum veya magnesium eksikligi, bel fitigi, bacak varisleri nedeni ile de ortaya çikabilir.

Bacaklardaki bu hisler nedeni ile sinema, tiyatroya ya da arkadas ziyaretine gitmek, seyahate çikmak gibi aktiviteler kisitlanir. En önemlisi ise gece uyumak için yataga girildiginde bu rahatsiz edici hislerden dolayi uykuya dalmanin zorlasmasidir. Gece içinde uyanildiginda da benzer hisler nedeni ile tekrar uykuya dalmak zorlasir. Uzun dönemde ise süregen uykusuzluga ve buna bagli yorgunluk, dikkat ve konsantrasyonda azalma ve kisilik degisikliklerine neden olabilir.

Hastaligin tanisi klinik sorgulama ve muayene ile konulur. Gerekli durumlarda laboratuvar tetkikleri ve görüntüleme yöntemleri istenebilir.

UYKUDA PERIODIK BACAK VE KOL HAREKETLERI
Gece uyku sirasinda ortaya çikan bacaklar ve/veya kollarda tekrarlayici, istemsiz hareketler olarak tanimlanir. Bu hareketler nedeni ile kisi derin uykudan yüzeysel uykuya geçer ya da tamamen uyanabilir. Bu hareketler ve uykudan uyanildigi kisi tarafindan genellikle farkedilmez. Gece uykusu kalitesiz ve bölünmüs olarak uyundugu için uzun dönemde uykusuzluk, yorgunluk, sinirlilik, halsizlik, gündüz artmis uykululuk, kisilik degisiklikleri gibi belirtiler görülür.

Uykuda periodik bacak ve kol hareketleri huzursuz bacak sendromu, obstrüktif uyku apne sendromu gibi diger uyku bozukluklari ile birlikte görülebilir.

Bu hastaligin tanisinda da kisi ve yakinlari ile konusulup muayenesi yapildiktan sonra kesin tani için “polisomnografik tetkik” kullanilir. Gece boyunca kayit alindiktan sonra, uyku sirasinda bacaklarda ve/veya kollarda ne siklikta hareket oldugu ve bunlarin uyku yapisini ne sekilde etkiledigi incelenir ve raporlanir.

NARKOLEPSI
Baslica belirtileri gündüz artmis uykululuk ve karsi konulamayan uyku ataklaridir. Yeterli bir gece uykusundan sonra bile bu belirtiler ortaya çikar. Bu belirtilerden baska yasanan herhangi bir duygu (gülme, kizma veya korku gibi) sonrasinda ortaya çikabilen ani kas güçsüzlügü ataklari (katapleksi) olabilir ve bu nedenle kisi eger ayaktaysa yere düsebilir. Eslik edebilen baska bir belirti de “uyku paralizisi”dir. Uykuya dalma ya da uyanma sirasinda olusan geçici konusamama veya vücudunu hareket ettirememe durumudur. Bazi kisiler uykuya dalarken ya da uyanirken canli ve genellikle korkutucu rüya benzeri durumlardan (hipnogojik / hipnopompik hallüsinasyonlar) yakinirlar. Narkolepsinin belirtileri genellikle ergenlik ve erken eriskin dönemde baslar.

Narkolepsinin tanisi için öncelikle klinik degerlendirme, gerekirse laboratuvar ve görüntüleme incelemeleri yapilabilir. Kesin tani gece yapilacak “polisomnografik tetkik” ve bunu takiben gündüz yapilacak uyku tetkiki ile konulur.

SAGLIKLI BIR UYKU IÇIN NELER YAPABILIRIZ?

Her gün asagi yukari ayni saatte kalkmaya çalisin.
Gün içerisindeki saatlerde yeterli isik alan ortamlarda olmaya çalisin.
Sadece uykunuz geldiginde yataginiza gidin.
Eger gece uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte zorluk çekiyorsaniz öglenden sonralari uyumaktan kaçinin.
Kahve, sigara ve alkol gibi maddeleri özelikle aksam saatlerinde kisitlayin.
Hafta içinde belirli günlerde bir miktar yürüyüs veya diger spor aktivitelerine zaman ayirmaya çalisin. Bu gevsemenize ve dolayisiyla iyi bir uyku uyumaniza zemin hazirlar.
Yataga gidis zamaninizdan en az bir saat önce günlük aktivitelerinizi bitirin (fiziksel ve ruhsal olarak uykuya hazir olun).
Sadece uyumak için kullanilan isi, ses ve isik izolasyonu konforlu bir yatak odasi ortami saglamaya çalisin.